कथालिका
,
भारतीय संगीत आकाशको एक उज्यालो तारा अस्ताएको छ। बहुप्रतिभाशाली गायिका आशा भोसले अब हामीबीच छैनन्। आइतबार मुम्बईस्थित अस्पतालमा चिकित्सकहरूले उनको निधन भएको पुष्टि गरेपछि केवल भारत मात्र होइन, विश्व संगीत जगत नै स्तब्ध भएको छ।
९२ वर्षको उमेरमा कार्डियक अरेस्टका कारण निधन भएकी आशा भोसलेको जीवन केवल एउटा गायिकाको कथा होइन-‘यो संघर्ष, साहस र असाधारण प्रतिभाको जीवित दस्तावेज हो।’
बाल्यकालदेखि संघर्षको सङ्गीत
सन् १९३३ सेप्टेम्बर ८ मा महाराष्ट्रमा जन्मिएकी आशा, संगीतले भरिएको परिवारकी सन्तान थिइन्। उनका पिता दीनानाथ मंगेशकर स्वयं एक प्रतिष्ठित शास्त्रीय गायक थिए। तर बाल्यकालमै पिताको निधन भएपछि परिवार आर्थिक संकटमा पर्यो।
यही कठिन घडीमा आशाले दिदी लता मंगेशकर सँगै गायन र अभिनयमार्फत परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्न थालिन्। मात्र ९ वर्षको उमेरदेखि सुरु भएको उनको सांगीतिक यात्रा संघर्षको भट्टीमा खारिएको थियो।
संघर्षबाट सुरु भएको स्वरयात्रा
सन् १९४३ मा मराठी फिल्मबाट पार्श्व गायन सुरु गरेकी उनले सन् १९४८ को फिल्म “चुनरिया” बाट हिन्दी सिनेमामा प्रवेश गरिन्। केवल ९ वर्षको उमेरमै सुरु भएको त्यो यात्रा सन् १९४३ मा मराठी फिल्मबाट पार्श्व गायन हुँदै हिन्दी फिल्म “चुनरिया” बाट व्यापक पहिचानतर्फ अघि बढ्यो। सुरुवाती दिनहरू सहज थिएन लामो समयसम्म दोस्रो रोजाइकी गायिकाका रूपमा हेरिइन्। तर उनले हार मानिनन्।
समयसँगै आशा भोसलेले आफ्नो अलग पहिचान बनाइन्ज-हाँ स्वर मात्र होइन, भाव, शैली र प्रयोगशीलताको अद्भुत मिश्रण थियो। गजल, भजन, शास्त्रीय, लोक, पप, क्याबरे कुनै पनि विधा उनको स्वरबाट अछुतो रहेन।
८ सेप्टेम्बर १९३३ मा महाराष्ट्रमा जन्मिएकी आशाले सानै उमेरदेखि जीवनका कठोर यथार्थसँग सामना गर्नुपर्यो। पिताको असामयिक निधनपछि परिवारको जिम्मेवारी काँधमा आयो। त्यसपछि दिदी लता मंगेस्कर सँगै उनले गायन र अभिनयमार्फत जीवन धान्ने यात्रा सुरु गरिन्।
बहुमुखी प्रतिभाको अद्वितीय उदाहरण
आशा भोसलेको विशेषता केवल गीत गाउनु मात्र थिएन, गीतलाई जीवन दिनु थियो। उनले गजल, भजन, शास्त्रीय, पप, क्याबरे-सबै शैलीमा समान सहजता र प्रभावका साथ स्वर दिइन्। यही बहुमुखी प्रतिभाले उनलाई समकालीनहरूमध्ये अलग र विशिष्ट बनायो।
उनले हजारौँ गीतहरू गाइन्-‘भाषा, भूगोल र पुस्ता नाघेर। उनका स्वरमा प्रेम थियो, पीडा थियो, उत्सव थियो, र समयको स्पन्दन थियो।’
आशा भोसलेलाई केवल ‘प्लेब्याक सिंगर’ भन्नु अपूरो हुन्छ। उनी एक प्रयोगधर्मी कलाकार थिइन्। भारतीय फिल्म संगीतमा पश्चिमी शैली मिसाउने, नयाँ धुनहरूमा जोखिम लिने, र हरेक गीतलाई आफ्नै ढंगले जीवन्त बनाउने क्षमता उनको विशेषता थियो।
उनको आवाजमा युवतीको चञ्चलता पनि थियो, प्रेमको गहिराइ पनि, र पीडाको मार्मिकता पनि। यही बहुआयामिक क्षमताले उनलाई पुस्तौँसम्म लोकप्रिय बनायो।
विश्व कीर्तिमान र सम्मान
समय बदलिँदै गयो, संगीतका धाराहरू फेरिए, तर आशाको स्वर कहिल्यै पुरानो भएन। उनले नयाँ पुस्तासँग पनि उत्तिकै सहज संवाद गरिन्। यही कारणले उनी केवल एक पुस्ताकी होइन, पुस्तौँकी साझा आवाज बनिन्।
उनको सांगीतिक यात्राको परिमाण नै अद्भुत छ। हजारौँ गीत, सयौँ फिल्म, र अनगिन्ती भाषाहरू-उनको योगदानको दायरा असाधारण छ। यही कारण, सन् २०११ मा गिनिज वल्ड रेकर्डले उनलाई विश्वमै सबैभन्दा बढी स्टुडियो रेकर्डिङ गर्ने कलाकारको रूपमा मान्यता दिएको थियो। यो उपलब्धि केवल सङ्ख्याको होइन, निरन्तरता, अनुशासन र समर्पणको प्रमाण हो।
जसको स्वर समयको अनन्त धुनमा गुन्जिरहनेछ
आशा भोसलेको निधनले एउटा युगको अन्त्य भएको छ। तर उनका गीतहरू, उनका स्वरहरू, र उनले संगीतमा दिएको नवीनता कहिल्यै मर्ने छैन।
संगीतको इतिहासमा केही आवाजहरू समयसँगै हराउँदैनन्, बरु झन् गहिरो गरी बस्छन्। आशा भोसले त्यही श्रेणीकी गायिका हुन्, जसको स्वर अब स्मृतिमा मात्र होइन, समयको अनन्त धुनमा गुन्जिरहनेछ ।
उनले प्रमाणित गरिन् कि गीत केवल पेशा होइन, जीवनको भाषा हो। संघर्षले जन्माएको स्वरले संसार जित्न सक्छ। आज उनी भौतिक रूपमा हामीबीच छैनन्, तर उनका गीतहरू अझै पनि बजिरहनेछन्-‘रेडियोमा, स्मृतिमा, र भावनामा।’ आशा भोसले-एक नाम होइन, एउटा युग। उनको मृत्यु केवल एक कलाकारको अन्त्य होइन, एउटा जीवित इतिहासको अवसान हो-‘जसले सात दशकभन्दा लामो समयसम्म संगीतलाई जीवन्त बनाइरह्यो।’
नयाँ कथा
